HÁT Ả ĐÀO LÀ GÌ

  -  

Trong Ca Trù, sẽ không ngoa lúc nói rằng người sở hữu cái cốt hồn cốt túy của mô hình nghệ thuật này chính là những ả đào. Trong bộ ba bất biến của Ca Trù: đào – kép – quan tiền viên, chúng ta là những nghệ nhân trung tâm, là fan hát chính không thể không có vắng hay núm thế, người có công gìn giữ di sản to đùng của Ca Trù bởi phương thức truyền mồm từ đời này mệnh chung khác, đi qua những thăng trầm của loại hình nghệ thuật này suốt nghìn năm định kỳ sử. Vị vậy, bạn ta còn đồng điệu ả đào với cục bộ nghệ thuật này: nhà trò là Ca Trù.

Bạn đang xem: Hát ả đào là gì

*

Các đào nương màn trình diễn hát ả đào ngày nay (Ảnh: Timeout Vietnam)

Có thể nói, bắt đầu và sự hình thành cái brand name “ả đào” đã tổng quan phần nào lịch sử dân tộc phát triển trải dài suốt nghìn năm Thăng Long của mô hình nghệ thuật Ca Trù. Trong từ “ả đào” (妸陶), “ả” là giờ địa phương Nghệ Tĩnh (nay là nghệ an – Hà Tĩnh), tức thị “chị, cô”, còn chữ “đào” khởi nguồn từ đâu thì lại có tương đối nhiều dị bản được chỉ dẫn để lý giải cho cái tên này, phần nhiều đều gắn thêm với truyền thuyết thần thoại tổ của nghề Ca Trù. Một trong các những thuyết nổi tiếng nhất là về Mãn Đào Hoa công chúa thời nhà Lê, một “thiên tài âm nhạc”, một người phụ nữ có giọng hát hay, tinh thông âm luật, đề ra lối hát đào nương rồi “đem tu té san thuật lại để dạy dỗ đời” theo lời của Nguyễn Đôn Phục. Một đưa thuyết khác về xuất phát của cái thương hiệu “ả đào” cũng tương tự Ca Trù được trích từ bỏ “Công dư tiệp ký” (1775) của Vũ Phương Đề với “Lịch triều hiến chương nhiều loại trí” (1819) viết vì Phan Huy Chú là vào thời điểm cuối thời công ty Hồ (1400), sinh hoạt làng Đào Đặng (nay ở trong tỉnh Hưng Yên), có đàn bà ca nhi họ Đào sắc xinh đẹp, hát xuất xắc múa khéo. Khi quân Minh kéo quân lịch sự xâm lược, chúng bắt nữ và mấy chục thiếu phụ trong xã về trại. Vì bao gồm thanh nhan sắc lại khéo vờ vịt chiều chuộng, con gái rất được quân Minh tin tưởng. Nhân thời cơ này, thiếu nữ lập mưu, chuốc cho binh sĩ uống rượu say rồi khi chúng đâm vào túi ngủ kiêng muỗi, cô bé ở xung quanh thắt miệng túi, cùng giới trẻ trai tráng trong xã lén khiêng vứt xuống sông. Quân Minh sợ hãi hãi, hoang mang, thiếu hiểu biết nhiều nguyên vày vì sao quân sĩ mất tích. Cuối cùng, chúng nên kéo đi đóng góp quân chỗ khác. Dân làng mạc nhớ ơn, khi người vợ chết lập đền thờ và call thôn nàng ở là xã ả đào. Về sau, phụ nữ được vua Lê Thái Tổ sắc đẹp phong là phúc thần nên được nhân dân tưởng nhớ lập đền thờ, từ đó ca nhi new được call bằng cái tên “ả đào”.

*

Tranh minh họa một màn biểu diễn xướng Ca Trù vào núm kỉ XX (Ảnh: Wikipedia)

Lần về những trang sử của “Đại Việt sử ký kết toàn thư” năm 1025 cũng tương tự trong “Việt sử tiêu án” của Ngô Sĩ Liên, ta biết đến một cái tên khác nữa của “ả đào” là “đào nương”(陶娘). Tương truyền đi thời Lý Thái Tổ có tín đồ ca nhi tên Đào Thị trong ban cô bé nhạc hay được vua ban thưởng vì xuất sắc hát, hài lòng vua đề xuất nhân dân yêu dấu gọi các con hát là “đào nương”. Sau này, khoảng tầm cuối nỗ lực kỉ XIX, trường đoản cú “ả đào” còn được địa phương hóa thành “cô đầu”, các nhà sử học giải thích rằng chữ “cô” là bí quyết nói không giống của “ả”, và khi các ả đào đi hát sinh hoạt đình đám tìm kiếm được tiền, tích lũy được vốn liếng, tởm nghiệm, vừa sức thoát ly khỏi giáo phường, từ bỏ thân mở đơn vị hát (ca quán) ở thành phố để dạy dỗ hát và marketing nghề hát sẽ trích một phần nhỏ nhờ cất hộ lại cho những người đã dạy bảo mình, tiền này call là tiền “đầu”, từ đó hình thành cái tên này. Trong quá trình ghi chép, giới nghiên cứu văn học tập sử thường nhận định rằng “ả đào” cũng giống như “cô đào”, “đào nương”, “đào hát” những là chỉ hồ hết người thanh nữ nghệ nhân theo xua đuổi nghề xướng ca chăm nghiệp, song đây là một sự nhầm lẫn. Đó là do họ đang lẫn trong số những thuật ngữ “ả đào”, “đào nương” đặc thù của loại hình nghệ thuật Ca Trù cùng với “cô đào”, “đào hát” của những mô hình khác, nhưng mà đó chẳng qua là vì cách vận động và di chuyển ngữ nghĩa, tổng quan hóa khái niệm nhà trò của Ca Trù để call chung những nữ diễn viên sân khấu năng lượng điện ảnh. Cũng địa thế căn cứ vào tên thường gọi của fan ca nương mà nghệ thuật Ca Trù được sở hữu nhiều cái brand name khác nhau: hát ả đào, hát cô đầu, nhà trò ca (nương nương ca),… Mỗi cái tên lại thêm với từng mốc thời hạn khác nhau, công ty sử học tập Lê Văn Hòe viết trong cuốn “Tầm Nguyên từ điển” khẳng định rằng ả đào đã ban đầu xuất hiện từ rứa kỉ XIII thời vua è Nhân Tông, Vũ Phương Đề thì thương hiệu gọi này có từ đầu cầm kỉ XV, nhạc sĩ Phạm Duy trong cuốn “Đặc khảo dân nhạc ngơi nghỉ Việt Nam” thì lại nhận định rằng nó lộ diện từ cầm cố kỉ XIV, và đến nay, bọn họ chưa gồm thêm tài liệu nào xác minh về thời điểm thành lập tên gọi, do vậy, tên gọi ả đào tất cả từ khi nào vẫn đang là một câu hỏi lớn cho giới phân tích văn học sử.

Giữa các cô đầu, họ lại tự phân tách ra những lang lớp, đồ vật bậc với các thuật ngữ riêng biệt biệt. Ví như “cô đầu nòi” là thuật ngữ chỉ những những đào nương thuộc đều họ truyền thống, những cô đầu hẵng còn đang lẫm chẫm vào nghề hay sẽ học nghề thì được hotline là “xướng nhi”, mang đến khi phê chuẩn hành nghề xương ca new được xem như là “ả đào” hay “cô đầu”. Lúc xướng nhi bái nhà trò là thầy, hai fan sẽ phải thực hiện “lễ thừa nhận trò” – một tục lệ mà trong các số ấy hai bạn sẽ xướng với nhau một đoạn hát bất kỳ. Xướng nhi đang gọi phần đông cô đầu, phần nhiều tiền tía đi trước của mình bằng nhì chữ “tin nữ”.

*

Hình ảnh các đào nương khi xưa (Ảnh: vanhien.vn)

Có lúc nào bạn tự hỏi “Tại sao lại là “Ca Trù”?” xuất xắc rốt cuộc cái thương hiệu Ca Trù đến từ đâu? bên trên thực tế, cái tên ấy khởi đầu từ chính đặc điểm hành nghề của không ít nghệ nhân hát Ca Trù. Theo “Cầm Ca Việt Nam” và phân tích của Toan Ánh kéo theo “Việt phái mạnh Ca Trù biên khảo”, ta hoàn toàn có thể khẳng định rằng: “Ca Trù chính là hát ả đào, nghĩa là lối hát của nhà trò khi tiếp đãi quan lại viên. Sở dĩ gọi là Ca Trù vì xa xưa khi tất cả tế lễ thường mời ca nhi cho tới hát cùng khi hát có lệ hát thẻ. Thẻ gọi là trù làm bởi mảnh tre ghi chữ tấn công dấu, dùng để thưởng cho cô đầu thay cho tiền mặt. Trong buổi hát thờ, mỗi khi ca nhi hát hay, lại được thưởng một dòng thẻ, lúc buổi hát tan, đoàn ca hát cứ theo số thẻ lĩnh tiền thưởng. Vì thế hát ả đào gọi là Ca Trù, tức là hát thẻ”. Vào một màn trình diễn loại hình nghệ thuật này, đào nương giữ vai chính bên cạnh kép đệm đàn đáy cùng quan viên cầm cố chầu thưởng thức. Vai trò của rất nhiều đào nương là những người dân nghệ nhân đa năng, một mình đảm đương các vai như ca, múa, diễn trò,…. Phần nhiều vai này hồ hết là vai chính, lại không tồn tại ai có thể thay chũm hay đứng đồng cấp với chúng ta được.

Nhắc mang lại ả đào, ta bắt buộc không kể tới các giáo phường. Là tự mượn từ giờ đồng hồ Hán, “giáo phường” tức là trường dạy nhạc. Ở Việt Nam, những người dân trong nghề Ca Trù thường họp nhau lại thành giáo phường, bao gồm tổ chức, qui định lệ nghiêm cẩn. Thuật ngữ này cũng chỉ đặc trưng dành cho loại hình nghệ thuật Ca Trù, các mô hình khác sẽ được phân biệt bằng cách gọi khác như “gánh hát” xuất xắc “phường hát”. Phạm Đình Hổ trong sách Vũ trung tùy bút chép rằng năm Hồng Đức nhà Lê, vua Lê Thánh Tông cùng những quan đại thần giao mang lại Ty giáo phường coi giữ music chốn dân gian. Việc ra đời Ty giáo phường từ cố kỉnh kỉ XV sẽ tồn tại thịnh hành trong dân chúng, được để dưới sự thống trị của đơn vị nước trải qua tổ chức Ty giáo phường. Vấn đề tập họp thành một đội chức bao gồm hệ thống, có tín đồ đứng đầu (quản giáp), gồm cách thống trị riêng chứng tỏ ngay từ thời kỳ đầu, Ca Trù sẽ manh nha hình thành tính chất chuyên nghiệp.

Xem thêm: Top Game Hai Người Chơi Vui

Ninh Tốn (1743 – 1795) – tiến sỹ thời Vua Lê Hiển Tông (1740 – 1786) có bài xích thơ mệnh danh phường hát Hòe Nhai nức tiếng khiếp thành Thăng Long:

“Bờ liễu mặt đường hoa người nào cũng đẹpPhong lưu giữ vành chiếm một Hòe NhaiNõn nà trăm vẻ khoe đua sắcUyển chuyển lời ca nghẹo khách hàng hoàiHoa rụng bên thềm khoe má phấnOanh hào tiếng phách rộn mặt hoài.Kẻ thường đâu dám đưa ra nghìn lạngPhải ngóng Vương tôn quảy rượu sài.”

*

Hình hình ảnh các ả đào ở Thăng Long xưa (Ảnh: mẩu chuyện Văn học – Nghệ thuật)

Ả đào là người phụ nữ với thân phận với đời sống biệt lập so với những người phụ nữ bình thường trong xã hội phong kiến. Do trong buôn bản hội phương Đông trung đại, người thiếu phụ không có tương đối nhiều lựa chọn về nghề nghiệp, không tồn tại không gian nhằm họ thể hiện kĩ năng của mình, tuy nhiên những ả đào vẫn tìm đến nghề xướng ca, hát múa làm nghề tìm sống – một nghề nghiệp và công việc chủ yếu ship hàng cho đối tượng người dùng là bọn ông. Dòng nghề này phải đối diện với những sự việc nhạy cảm, thứ nhất là vấn đề đạo đức. Vị vậy, bao quanh hình tượng ả đào có khá nhiều những tranh cãi khác biệt về phẩm hạnh cũng giống như cách bọn họ hành nghề. Tuy nhiên giới nghiên cứu và phân tích về hát Ca Trù hiện thời hoặc là ít cân nhắc thân phận của nhân vật đơn vị – bạn ả đào, hoặc có cái nhìn tôn vinh về thân phận ấy mà nhận định rằng họ có thân phận và tư cách giỏi đẹp. Dù đánh giá theo phương pháp nào, ta không thể lắc đầu rằng tại một mặt như thế nào đó, bọn họ là kết tinh của tài năng, giá trị của người thanh nữ trong buôn bản hội cũ.

Các ả đào có thể tạo thành hai loại. Loại đầu tiên là những đào nương thực thụ: họ là những cô đầu kiếm sống bởi nghề bọn hát, bằng thẩm mỹ và nghệ thuật thuần tuý, lành mạnh. Ban đầu, vai trò gốc của mình là giao hàng các nghi lễ tín ngưỡng làm việc làng xã vì Ca Trù vốn bắt nguồn từ những bài bác hát cúng dân gian. Sau thời điểm được tuyển lựa chọn kỹ càng, chúng ta còn được vời vào cung vua có tác dụng “đào ngự” và hát chầu thánh phục những tập tục nghi lễ thời xưa. Sau này, Ca Trù đưa hoá thành một hình thức giải trí, thiết lập vui. Vào trào lưu lại đại chúng, ta ghi thừa nhận trong xuyên suốt một thời gian dài (từ 1672), phần đông nhân dân đã ngưỡng mộ Ca Trù, coi việc hưởng thụ Ca Trù như một yêu cầu văn hoá, việc trình diễn Ca Trù từ kia cũng mang đến nguồn lợi ghê tế cho người nghệ sĩ dân gian. Khoảng từ lúc cuối thế kỉ XIX, những đào nương gồm vốn liếng đã bong khỏi giáo phường, ra thành thị mở ca quán. Ca cửa hàng là một không khí tự do, nơi các cô đầu vừa là bạn nghệ sĩ vừa là người kinh doanh nghề hát. Ca quán không dành riêng cho giới quý tộc, quan liêu lại mà còn là nơi những văn tác dụng tử hay lui tới, họ gật đầu đồng ý chi trả khoản tiền không nhỏ dại để đổi lấy thú vui tao nhã, phức tạp từ các đào nương và nghệ thuật Ca Trù.

*

Ả đào màn trình diễn Ca Trù ngơi nghỉ Thăng Long xưa (Ảnh: an ninh Thủ đô)

Nguyễn Xuân Khoát trong bài viết “Vài nét về nền ca nhạc cổ truyền” có mô tả hình ảnh một cô đào đầu thế kỷ XX: “…Một người lũ bà siêu Việt Nam, nền nã, tóc đuôi gà, răng đen, không tấn công phấn quẹt son, và có thể nói rằng là một người đàn bà cực kỳ đoan trang, nhu mỳ, cần thỉnh thoảng đôi mắt đưa đẩy ý tứ. Chẳng như những cô “ca-va-li-e” ở những tiệm nhảy, mặt bự phấn, áo lòe loẹt, dáng vẻ điệu đú đởn hơn ai hết. Phụ nữ ngồi xếp bởi bên góc bội phản phía ngoài, cái phản kê sát hành lang cửa số trông ra ngoài đường, vơi nhàng đặt cỗ phách trước mặt, vừa thử gõ mấy tiếng, vừa luân phiên đi chuyển phiên lại bàn phách mấy lần, đoạn bí mật đáo liếc nhìn về phía ông kép đàn, ngồi ở góc trong cỗ phản, mà lại ung dung gieo phần đông khổ phách mở đầu…”. Như vậy, từ bỏ truyền thống, đấy là một nghề vô cùng trong sáng và quý giá. Cả đức tính với phẩm hạnh của các người ả đào đều được ca ngợi, Lê Văn Hảo cũng thừa nhận xét họ là những người “hoàn toàn tài tử”, “vẫn tham dự vào những các bước gia đình, vẫn giữ lại nề nếp cũ”.

Dù vậy, qua đa số thăng trầm của nghệ thuật và thẩm mỹ Ca Trù, bên cạnh những nhà trò bán nghệ kiếm sống, ta cũng phát hiện cả hình hình ảnh của loại ả đào thứ nhị – những nhà trò trá hình. Những người đàn bà này hoặc lần chần ca hát mà chỉ xuất xắc rót rượu, thậm chí phục vụ tình dục, hoặc buôn bán nghệ và buôn bán thân, số đông điểm phổ biến đều bám dáng cho các chuyển động mại dâm. đông đảo “cô đầu rượu” này là gái mại dâm trá hình, lịch sử dân tộc ghi thừa nhận họ giống như các người thiếu nữ đồi bại, quyến rũ bọn ông, mê say thích tiền của. Cũng bởi những ả đào giả tạo như thế này mà Ca Trù bắt đầu bị nhiều người dân nghĩ oan, bị tiến công đồng cùng với mại dâm. Dựa trên văn học tập sử, nhưng đào nương vẫn luôn luôn được xem như những người đàn bà có quy tắc, tuân thủ theo đúng luân thường đạo lý, không trôi nổi bay ly như những đối tượng làm nghề bán thân. Vào những nội dung bài viết của giới trí thức việt nam hồi thời điểm đầu thế kỷ XX, những tác giả xác minh sự đoan chính của các cô đầu. Phạm Quỳnh tuy vẫn gọi đào nương là kỹ nữ, nhưng biệt lập với kĩ nữ vì tài giỏi có đức. Nguyễn Đôn Phục cho rằng những ả đào tuy một vài nơi điện thoại tư vấn là kỹ nàng nhưng ko lìa cửa lìa nhà, thoát ly khuôn phép xã hội nhưng vẫn sinh sống trong thôn hội, vẫn có gia tộc luân lý, rất biết dữ gìn. Tuy nhiên, ta cũng ko thể phủ nhận người nhà trò đương thời (tức là khoảng trong năm 20 vào đầu thế kỷ XX) không thể giữ được những phẩm chất tốt đẹp cũ nữa mà lại quen cùng với nghề buôn son cung cấp phấn, thể hiện của sự suy đồi Ca Trù.

*

Hình ảnh Cô đầu đầu vậy kỉ XX (Ảnh: tủ sách Đồng Nai)

Cách hiểu sai lạc trên đang dẫn đến nhiều hệ luỵ. Sau năm 1945 nghỉ ngơi Việt Nam, mô hình nghệ thuật vốn thanh trang và đẳng cấp bị tiến công đồng với các sinh hoạt thiếu hụt lành mạnh khiến cho xã hội chối vứt và thải trừ Ca Trù khỏi đời sống văn hoá. Phần lớn ả đào chính vì thế mà đề xuất thôi nghiệp đàn hát, giấu đi lai lịch do sợ điều tiếng. Ca Trù không có được sự quan lại tâm, trân trọng, bảo tồn xứng danh cũng chính vì như thế mà mai một, đứng trước nguy cơ tiềm ẩn lụi tàn do không có những cô đầu giữ hồn vía truyền lại cho hậu thế.

Xem thêm: "Phân Tích Tử Bình Là Gì ? Cách Xem Tướng Đoán Mệnh Qua Tứ Trụ

Trải qua rất nhiều năm phân phát triển, “bảy nổi ba chìm” cùng mô hình nghệ thuật Ca Trù, ngày nay, họ càng đề nghị phải tìm hiểu sâu hơn, nhiều hơn thế nữa về hình tượng ả đào trong văn hóa xưa để bảo tồn và phát triển hình hình ảnh người đào nương tương tự như nét văn hóa truyền thống là kết tinh lung linh của rộng ngàn năm sử Việt ta, để nghề hát cô đầu sống mãi giữa nhịp chảy thôn hội ngày hôm nay.

Khánh Ngân – Đức Hạnh

 

Nguồn tham khảo:

1. Đoàn Anh Đào (2020) – Nhân trang bị ả đào: Từ cuộc sống đời thường đến thơ văn (Kỳ 1)

2. Nguyễn Hoàng Tuấn Anh (2013) – vai trò ca nương vào nghệ thuật

3. Nguyễn Ngọc Tiến (2019) – Oanh vang lựa tiếng, Ca Trù nở hoa chốn kinh kì – Báo bình an Thủ đô